Devijimi i lumit Ibër, të cilin e përmendi Aleksandar Vuçiq, ka hapur pyetje për realizueshmërinë, motivet politike dhe pasojat për Kosovën. Presioni ndaj komunitetit serb në Kosovë dhe masat e Prishtinës kanë shkaktuar pakënaqësi në Beograd, ndërsa si një nga përgjigjet e mundshme Aleksandar Vuçiq përmendi mundësinë e ndryshimit të rrjedhës së lumit Ibër. Siç deklaroi ai, në një rast të tillë, “do të shohim se çfarë do të bëjnë shqiptarët dhe si do të sillen”.
Sistemi ujor Ibër-Lepenac ka rëndësi strategjike për furnizimin e Kosovës me ujë të pijshëm dhe për prodhimin e energjisë elektrike. Prandaj është e kuptueshme që kjo deklaratë kërcënuese shkaktoi shqetësim të konsiderueshëm në qarqet kosovare dhe ndërkombëtare.
Prishtina thekson se e drejta ndërkombëtare dhe konventat ndërkombëtare për mbrojtjen e burimeve ujore ndërkufitare ndalojnë shprehimisht përdorimin e ujit si armë ose si mjet për presion politik. Ibri është një rrjedhë ujore ndërkombëtare që buron në Mal të Zi, kalon nëpër Kosovë dhe më pas, përmes Serbisë qendrore, derdhet në Moravën Perëndimore. Në këtë mënyrë, një ndërhyrje e mundshme do të mund të kishte pasoja edhe për shtetet e tjera në pellgun e Danubit.
Ëndrrat epike të Aleksandar Vuçiqit
Ekspertët në Serbi paralajmërojnë se bëhet fjalë për një ndërmarrje epike që mund të zgjasë me dekada. Për realizimin e saj do të nevojiteshin mjete të mëdha financiare, ndërsa devijimi i rrjedhës natyrore të lumit përmes terreneve shkëmbore dhe malore të Maleve Dinarike do të kërkonte punime masive tokësore, ndërtimin e tuneleve dhe digave.
Një ndërhyrje e tillë mund të shkaktonte edhe pasoja serioze ekologjike në të gjithë rajonin e pellgut. Profesori i pensionuar i hidroteknikës dhe hidrologjisë, Jovan Despotoviq, tha për Fonет se deklaratat e presidentit serb për ndryshimin e rrjedhës së Ibrit janë “si të ecësh në gjumë” dhe se bëhet fjalë për një projekt që është i pamundur të realizohet në një kohë të shkurtër pa shembur kodra dhe male, ndërsa një gjë e tillë nuk do të lejohej as sipas rregullave evropiane.
Ide të reja megalomane dhe fantazi të vjetra nacionaliste
Kur bëhet fjalë për presidentin e Serbisë, është e vështirë të thuhet se i mungojnë idetë megalomane. Prandaj është e vështirë të vlerësohet nëse bëhet fjalë për një paraqitje tipike të destinuar për opinionin e brendshëm, e cila shpejt do të harrohet, apo nëse vërtet po mendon seriozisht për një projekt të tillë.
Në çdo rast, Vuçiq njoftoi se ka iniciuar formimin e një grupi pune të përbërë nga inxhinierë dhe ekspertë të ndërtimit, i cili do të shqyrtonte mundësinë e ndryshimit të rrjedhës së lumit Ibër. Sipas tij, Serbia ka të drejtë sovrane të ndërmarrë aktivitete të tilla në territorin e saj.
Ideja për ndryshimin e rrjedhës së Ibrit është shfaqur që në vitin 1985. Meqenëse në atë periudhë po punohej edhe në Memorandumin e Akademisë Serbe të Shkencave dhe Arteve (SANU), kjo nismë shpesh lidhet me kontekstin politik të asaj kohe, por në fund u braktis.
Kryetari i Bordit Drejtues të Forumit për Marrëdhënie Etnike, Dushan Janiq, tha për DW se “nga Vuçiqi mund të pritet gjithçka, por nuk e prisja që të kthehej në periudhën 1983-1985, kur filluan edhe fantazitë e nacionalistëve serbë. Me ndryshimin e rrjedhës së Ibrit ata donin praktikisht të hiqnin dorë nga Kosova. Kjo tregon se nuk donin të merreshin me Kosovën, përveçse në nivelin e premtimeve dhe parullave se Kosova është zemra e Serbisë”.
Sipas Janiqit, kjo është edhe një përpjekje e Vuçiqit për t’u liruar nga përgjegjësia për politikat që ka ndjekur lidhur me Kosovën dhe, përmes krijimit të zhurmës politike, të sigurojë një alibi se “nuk mund të bëhej asgjë më shumë”.
Veçanërisht shqetësuese është, shton Janiqi, se nuk bëhet fjalë për një projekt racional.
“Ky nuk është një projekt që zgjidh ndonjë problem. Është një projekt i vogël ideologjiko-propagandistik, nëse mund të quhet fare kështu, qëllimi i të cilit është të krijojë edhe më shumë konfuzion dhe zhurmë në rajon, në mënyrë që njerëzit të mendojnë se pa ju nuk ka shpëtim dhe se po vjen katastrofa”, vlerëson Janiqi për DW.
Ndoshta nuk ishte e vështirë të parashikohej se do të pasonin paralajmërime se uji i Kosovës nuk u nevojitet vetëm shqiptarëve, por edhe komunitetit serb që jeton atje.
Janiqi kujton se “kërcënimi se do t’u bëhet dëm shqiptarëve është një histori boshe, sepse kanali Danub-Tisa-Danub u ndërtua për 20 vjet në një shtet shumë më të organizuar dhe më të pasur, ndërsa për Ibrin do të duheshin të paktën 50 vjet. Prandaj Vuçiqi vështirë se do të mund të shohë se si vuajnë shqiptarët, por dëm do të pësonin edhe të gjithë banorët e tjerë të Kosovës”.
Ai paralajmëron se tashmë është dëmtuar edhe imazhi i Serbisë dhe i udhëheqjes së saj.
“Kur dilni në publik me deklarata të tilla, secili do të pyesë veten nëse ky është partner me të cilin duhet bashkëpunuar”, thotë Janiqi.
Moisiu apo Sizifi?
Sa i përket ndikimit në pozitën e serbëve në Kosovë, ai vlerëson se ajo është karakterizuar nga monopoli i Listës Serbe.
“Pozita e komunitetit serb është çimentuar me një lloj korrupsioni social ndërmjet aktorëve politikë aktivë. Në atë komunitet praktikisht nuk ka sistem shumëpartiak, ndërsa për fat të keq edhe Bashkimi Evropian ndihmoi që kjo të mos ndryshojë. Demokracia dhe pluralizmi partiak thjesht nuk ishin temë e procesit të normalizimit”, konsideron Janiqi.
Në planin e brendshëm politik, Vuçiqi është përballur me kritika të shumta. Lideri i partisë Serbia Qendra (SRCE), Zdravko Ponoš, në mënyrë ironike vërejti se “derisa Vuçiqi po ushtron të bëhet Moisi, fillimisht do të duhej të përpiqej ta zgjidhte problemin me kanalizimin në Borça”.
Megjithatë, Dushan Janiqi mendon se një krahasim tjetër është shumë më i përshtatshëm.
“Mendoj se këto paraqitje vërtet kanë një dimension epik në kuadër të fushatës parazgjedhore, por më duket se këtu më shumë bëhet fjalë për mitin e Sizifit. Prandaj edhe e gjithë politika e jashtme tani është angazhuar për ta amortizuar atë që po ndodh në planin e brendshëm dhe për ta ndihmuar të ruajë pushtetin. Problemi i tij është se i mungon forca që guri të mos e shtypë”, përfundon Janiqi për DW./DW
