Lajme nga vendi
Nxënësit e klasave të katërta, probleme me lexim
Përmirësimi i aftësive për të lexuar dhe kuptuar përmbajtjen, gjithnjë e më shumë po bëhet sfidë për nxënësit e shkollave fillore, pasi ata më shumë parapëlqejnë që përmbajtjen e përrallave, për shembull, ta mësojnë nga filmat e animuar, thonë mësimdhënësit në Maqedoninë e Veriut.
Këto reagime pasojnë rezultatet e një studimi ndërkombëtar të vlerësimit të aftësive të nxënësve të klasës së katërt për sa i përket leximit dhe përvetësimit të përmbajtjes së lexuar. Sipas të dhënave të këtij studimi, nxënësit e moshës 9 dhe 10-vjeçare në shkollat fillore të Maqedonisë së Veriut janë cilësuar se nuk kanë njohuri të mjaftueshme për sa i përket të lexuarit dhe të kuptuarit nga leximi duke siguruar vetëm 442 nga 500 pikët që përbëjnë mesataren.
Ekspertët e arsimit theksojnë se këto rezultate janë shumë të dobëta dhe janë alarm për institucionet përkatëse arsimore, prindërit, mësimdhënësit, por edhe për shoqërinë.
Goce Bumbarovski, mësimdhënës i klasave të ulëta në shkollën fillore “Koço Racin” në Prilep, thotë për Radion Evropa e Lirë se fëmijët kopjojnë prindërit.
Sipas tij, përderisa prindërit nuk lexojnë orëve të pasdites, por tërë kohën e kalojnë para ekranit televiziv ose pajisjeve tjera elektronike, është e kuptueshme që edhe fëmijët e tyre të mos krijojnë shprehi të shëndosha të të lexuarit.
“Duhet të jemi vetëkritikë, edhe në të rriturit gjithnjë e më shumë i përdorim telefonat celularë për të gjetur ndonjë informacion dhe jo në libra dhe fëmijët kopjojnë sjelljet e të rriturve”, thekson Bumbarvski.
Ai konsideron se edhe librat për klasat e ulëta të shkollës fillore nuk përmbajnë tekste atraktive të ilustruara në përputhje me trendët që ofron koha, në mënyrë që ta rrëmbejnë përqendrimin e fëmijëve të kësaj moshe.
Mosleximi kufizon imagjinatën te fëmijët
Albjonda Paçuku-Iseni, mësuese në shkollën fillore “Hasan Prishtina” në Shkup, thotë se “është shume e rëndësishme që fëmijët ta kuptojnë përmbajtjen e përrallës dhe porosinë që ajo përcjell. Por, një element edhe më i rëndësishëm thekson se është zhvillimi i imagjinatës së fëmijëve, që arrihet vetëm përmes leximit të librave.
“Ka nxënës që e dinë përmbajtjen e lektyrave, pasi ata i kanë parë përrallat, por nuk i kanë lexuar. Në këtë rast ata nuk dinë t’u përgjigjen më shumë pyetjeve apo japin më shumë zgjidhje të situatave pasi imagjinata e tyre kufizohet në atë kornizë që e ka dhënë regjisori. Kurse leximi të jep më shumë hapësirë për imagjinatë. Për shembull, si dukej pylli përmes të cilit kalonte Kësulëkuqja”, shpjegon ajo për Radion Evropa e Lirë.
Dilemat e prindërve për mënyrën e ndihmës
Elena thotë se e ka shumë të vështirë ta bindë djalin e saj 9-vjeçar t’i lexojë lektyrat, i cili thotë se gjithmonë gjen ndonjë arsyetim se pse nuk mund të lexojë vetë. Në fund për të mos marrë notë të dobët, ajo detyrohet ta lexojë lektyrën që ai ta kuptojë përmbajtjen përmes dëgjimit.
“Nuk e di nëse i bëj mirë apo kundër shërbim. Po në fund e di se do të jetë i përgatitur në klasë pasi të paktën nga ajo që kam lexuar ai e ka mësuar përmbajtjen e lektyrës. Ai arsyetohet se është i lodhur, ose ka shumë detyra dhe nuk ka kohë për ta lexuar vetë pasi lexon ngadalë. Vërtet, nuk e di se si të veproj”, thotë ajo.
Mungesa e të lexuarit në klasat e ulëta reflektohet edhe gjatë studimeve
Nga ana tjetër, Vesna Mojsova-Cepishevska, profesoreshë universitare thotë se prindërit nuk duhet të mbrohen me mungesën e kohës që ka imponuar jeta dinamike.
“Gjysma e prindërve thonë se fëmijët nuk kanë nevojë për të lexuar pasi fëmijët e tyre që në moshën e hershme e flasin shkëlqyeshëm gjuhën angleze dhe kanë shkathtësi të shumta që kanë mësuar nga telefoni celular.
Por, ata nuk e dinë se leximi zhvillon qendra krejtësisht të tjera në tru nga ajo që zhvillon të pamurit, pamja audio-vizuale. Pra, bëhet fjalë për dy pozicione krejtësisht të ndryshme. Pra, më duhet të theksoj se mungesa e të lexuarit në klasat e ulëta reflektohet me zbrazëtira të mëdha edhe gjatë studimeve, pasi këta fëmijë nuk kanë relacionin e duhur me librat, skriptat”, thotë ajo për REL-in.
Ajo shton se mosleximi nga ana e prindërve për fëmijët që në moshë të hershme të fëmijërisë së tyre, është e barabartë me mungesë përkushtimi.
Për sa i përket lexim-kuptimit nga studimi që ka realizuar PIRLS nga vendet e rajonit më së miri qëndron Sllovenia me 520 pikë e radhitur në vendin e 23-të, Serbia me 514 pikë në vendin e 26-të dhe pas saj Shqipëria me 513 pikë.
Nën mesataren është renditur Maqedonia e Veriut me 487 pikë dhe Kosova me 421 pikë.
Me më shumë pikë për sa i përket leximit dhe përvetësimit të përmbajtjes së lexuar të fëmijëve të testuar nga mosha 9 – 10 vjeç është radhitur Singapori me 587 pikë, më pas Hong Kongu me 578 dhe Rusia me 567 pikë.
Në mesin e 10 vendeve ku fëmijët lexojnë kuptueshëm është Anglia, Franca, Polonia, Suedia, Austria dhe Bullgaria, vende këto që kanë mbi 540 pikë./REL
Domatet e kuqe kushtojnë 250 deri në 280 denarë për kilogram, domatet rozë kushtojnë 330 denarë, kastravecat kushtojnë 100 deri në 120 denarë, dhe duhet të paguash të paktën 300 denarë për një kilogram speca. Një copë sallatë kushton të paktën 50 denarë, karrotat kushtojnë 50 deri në 80, dhe një tufë majdanozi kushton 30 deri në 50 denarë.
Perimet janë me çmime rekord këto ditë. Transportuesit thonë se për shkak të çmimit të lartë të vajit, nuk ia vlen më të importohet nga destinacione të caktuara, dhe prodhimi vendas ende mungon, duhet të mbërrijë rreth festave të Pashkëve. Në dyqanet e vogla koloniale, thonë se nuk ka zgjedhje në tregun e Kvantazh, ka shumë pak mallra, dhe çmimet e perimeve të importuara po arrijnë nivele rekord.
Lajme nga vendi
Rreth 25 milionë euro të shpenzuara për import të energjisë elektrike që nga fillimi i vitit 2026
Bashkimi Demokratik për Integrim (BDI) publikon fakte konkrete, duke marrë parasysh deklaratat e kryeministrit Hristijan Mickoski lidhur me punën e ESM.
Këto të dhëna i demantojnë plotësisht pretendimet dhe dezinformatat që vijnë nga drejtuesit e ESM-së dhe Ministria e Energjetikës.
Vetëm që nga fillimi i vitit 2026, ESM, për të mbuluar nevojat e amvisërive dhe konsumatorëve të vegjël, ka qenë e detyruar të blejë energji elektrike në të paktën dy raste:
– Janar: 104.160 MWh me çmim 119,50 euro/MWh
Gjithsej: 12.447.120 euro
– Shkurt: 94.080 MWh me çmim 126,90 euro/MWh
Gjithsej: 11.938.752 euro
Në total, për vetëm dy muaj janë shpenzuar 24.385.872 euro për import të energjisë elektrike.
Këto shifra tregojnë qartë se ESM nuk ka kapacitet të mjaftueshëm prodhues për të mbuluar nevojat e tregut të rregulluar. Kjo situatë krijon presion të drejtpërdrejtë mbi çmimin e energjisë elektrike për qytetarët.
Sistemi elektroenergjetik po përballet me sfida serioze, ndërsa pasojat e menaxhimit të dobët dhe jo profesional do t’i paguajnë qytetarët përmes faturave më të larta të energjisë.
Gjurmë të grupit rus të hakerëve “Fancy Bear”, të cilin institucionet shtetërore amerikane dhe britanike e lidhin me shërbimin ushtarak të inteligjencës ruse GRU, janë gjetur në adresa elektronike të lidhura me domainet e qeverisë maqedonase, Ushtrisë së Maqedonisë së Veriut dhe Ministrisë së Mbrojtjes, njoftoi grupi i ekspertëve të pavarur ndërkombëtarë për sigurinë kibernetike “Ctrl Alt Intel”.
Në raportin e “Ctrl Alt Intel” thuhet se “Fancy Bear” ka komprometuar me sukses subjekte qeveritare dhe ushtarake në Maqedoninë e Veriut, Ukrainë, Rumani, Bullgari, Greqi dhe Serbi – përfshirë edhe adresa elektronike të lidhura me katër vende anëtare të NATO-s.
“Më 28 shkurt 2024 u njoftua se Maqedonia e Veriut iu bashkua sanksioneve perëndimore kundër Rusisë dhe dërgoi armë dhe pajisje në Ukrainë. Kjo e bën Maqedoninë e Veriut një objektiv të besueshëm, edhe pse me rëndësi më të vogël, për t’u përfshirë në grupin e viktimave të lidhura me shtetet që mbështesin Ukrainën”, thuhet në raport.
Në raport ishte theksuar gjithashtu se një e-mail me domenin gov.mk ishte komprometuar nga grupi rus i hakerëve.
Radio Evropa e Lirë iu drejtua Qeverisë me pyetje nëse posta e saj elektronike ka qenë objekt i hakerimit dhe nëse një sulm i tillë është raportuar në Qendrën Kombëtare për Reagim ndaj Incidenteve Kompjuterike MKD-CIRT.
Përgjigjja e Qeverisë ishte se nuk ka incident zyrtar kibernetik, por vetëm përmendje të adresave të e-mailit që konsiderohen të dhëna publikisht të disponueshme, dhe jo fjalëkalime apo informacione të tjera konfidenciale.
“Në lajmin, përkatësisht raportin, referohen adresa e-maili, por jo kredenciale, të cilat hakerët i mbledhin vazhdimisht (shpesh nga burime publike) për sulme të mundshme në të ardhmen. Në përputhje me këtë, dhe në kuadër të kompetencave të Sekretariatit të Përgjithshëm të Qeverisë, nuk është raportuar incident në CIRT kombëtar. Qeveria ndërmerr aktivitete të vazhdueshme për përmirësimin e sigurisë kibernetike dhe ndjek në mënyrë proaktive të gjitha informacionet”, u përgjigj Qeveria për REL.
Një ditë pasi gjetjet e raportit iu përcollën Qeverisë, pjesa që i referohej një e-maili qeveritar të komprometuar u zhduk nga versioni fillestar i publikuar.
Ben Folland, studiues në organizatën “Ctrl Alt Intel”, shpjegoi për REL se bëhej fjalë për një gabim në publikimin e blogut.
“Maqedonia e Veriut ishte një objektiv i fortë i ‘Fancy Bear’; ata madje regjistruan domenin govmk.com për t’u paraqitur si MK për përdorim në fushata phishing. Nga ditari i viktimave, pamë një objektiv me domenin mail.govmk.com. Ne thamë se kishte një viktimë nga ky domen, megjithëse kjo nuk ishte një viktimë reale nga Maqedonia e Veriut. Ne pamë viktima të MK përmes proxy-ve, diku tjetër në fushatë”, tha Folland.
Megjithatë, në raport mbetën të listuara shtatë adresa, prej të cilave pesë lidhen me Ushtrinë e Maqedonisë së Veriut (mil.mk) dhe dy me Ministrinë e Mbrojtjes (mod.gov.mk). Shpjegimi është se ato janë nxjerrë nga “lista e kontakteve” që u përkasin viktimave reale të atij sulmi.
“Kjo tregon se adresat maqedonase janë nxjerrë nga ‘lista e kontakteve’ të viktimave të tjera reale. Ato vijnë nga Ministria e Mbrojtjes e Greqisë”, sqaroi Folland.
Nga Ministria e Mbrojtjes e Maqedonisë së Veriut thanë se siguria e domaineve të Ministrisë dhe Ushtrisë monitorohet 24 orë në ditë nga specialistë.
“Deri në këtë moment, Ministria e Mbrojtjes dhe Ushtria nuk kanë të dhëna për rrjedhje informacioni nga e-mail-et e tyre. Fakti që janë identifikuar adresa me domainet mil.mk dhe mod.gov.mk nuk do të thotë domosdoshmërisht se ato janë sulmuar. Në tekstin e përmendur nuk përmendet një fushatë konkrete, por vetëm dosje të gjetura të një grupi hakerësh. Si institucione përgjegjëse në këtë fushë, sidomos pas fillimit të luftës në Ukrainë, jemi vazhdimisht subjekt i sulmeve kibernetike (qasje e paautorizuar, phishing, etj.) në përpjekje për të hyrë në të dhëna përkatëse. Për mbrojtje nga këto sulme, punonjësit trajnohen rregullisht së bashku me kolegë nga institucione të tjera shtetërore dhe me ndihmën e vendeve aleate”, thanë nga Ministria e Mbrojtjes.
Nga Ministria e Transformimit Digjital thanë se në adresat e përmendura në raport nuk ka kredenciale të komprometuara apo prova për qasje të paautorizuar në sistemet qeveritare. Ata shpjegojnë se këto adresa shpesh mblidhen nga burime publike ose rrjedhje të mëparshme jo sistematike dhe përdoren për fushata të mundshme phishing në të ardhmen.
“Duke qenë se nuk është konfirmuar incident, nuk janë regjistruar pasoja të drejtpërdrejta në sistemet informative, integritetin e të dhënave apo disponueshmërinë e shërbimeve. Në raport, domainet mil.mk dhe mod.gov.mk shfaqen në kontekstin e ‘vjedhjes së librave të adresave’, që do të thotë se bëhet fjalë për kontakte të nxjerra nga lista adresash, dhe jo për llogari të komprometuara. Megjithatë, të gjitha informacionet relevante nga burime të hapura monitorohen dhe analizohen vazhdimisht si pjesë e monitorimit proaktiv”, thanë nga ministria për REL.
Në raport, “Ctrl Alt Intel” thotë se arriti të qasej në dosjet e serverit të grupit rus të hakerëve në mes të marsit.
Në serverët e grupit janë gjetur më shumë se 2.800 e-mail-e, të nxjerra nga baza qeveritare dhe ushtarake. Janë vjedhur më shumë se 240 sete kredencialesh përdoruesi, përfshirë fjalëkalime dhe kode të autentifikimit me dy faktorë, ndërsa 140 adresa janë ridrejtuar në mënyrë të fshehtë drejt një e-maili të kontrolluar nga sulmuesit.
Më shumë se 11.500 adresa e-maili janë nxjerrë nga adresat e viktimave, duke hartëzuar rrjete të tëra komunikimi, shtoi “Ctrl Alt Intel”.
Nga institucionet evropiane drejt strukturave ushtarake evropiane
Një nga mënyrat e funksionimit të këtij grupi është identifikuar si depërtimi në sisteme përmes të ashtuquajturit spear phishing.
Kjo është një skemë e dërgimit të mesazheve të synuara, ku sulmuesi e përshtat mesazhin që të duket sikur vjen nga një person apo organizatë e besueshme, shpesh duke përdorur të dhëna personale të viktimës.
Qëllimi është të mashtrohet viktima për të shkarkuar një skedar të dëmshëm dhe kështu të sigurohet qasje në sistem, nga ku më pas sulmuesit marrin të dhëna nga serverët e brendshëm.
Sa i përket sulmit ndaj institucioneve shtetërore në Serbi, ekspertët e “Ctrl Alt Intel” identifikuan gjashtë llogari e-maili të komprometuara brenda Ministrisë së Mbrojtjes, si dhe nga një në sistemet e Akademisë Ushtarake dhe Akademisë Ushtarake Mjekësore.
Janë mbledhur 248 kontakte me të cilat këto llogari kishin komunikuar.
“Këto adresa e-maili të Ministrisë së Mbrojtjes së Serbisë janë përdorur për të kontaktuar adresa të tjera, përfshirë disa brenda vetë ministrisë, si dhe struktura ushtarake dhe mbrojtëse evropiane. ‘Fancy Bear’ arriti të nxjerrë lista kontaktesh nga objektivat e saj fillestare në ministri për të marrë këto të dhëna”, shpjegoi Ben Folland.
Ministria e Mbrojtjes e Serbisë nuk iu përgjigj kërkesave të Radios Evropa e Lirë lidhur me këto informacione.
Sulmi kibernetik nuk është raportuar as te Komisioneri për Informacion me Rëndësi Publike dhe Mbrojtjen e të Dhënave Personale, siç kërkon ligji serb.
Në një letër për REL/RL, CERT-i kombëtar i Serbisë, organi qendror përgjegjës për parandalimin dhe reagimin ndaj rreziqeve në sistemet informative, deklaroi gjithashtu se nuk ka informacion për këtë sulm.
Kush qëndron pas grupit rus të hakerëve “Fancy Bear”?
“Fancy Bear” është një grup hakerësh aktiv për të paktën 10 vjet. Ata njihen edhe me emra të tjerë, përfshirë “APT28” ose “Forest Blizzard”, siç quhen në bazat e të dhënave të kompanisë teknologjike Microsoft.
Qendra Kombëtare për Sigurinë Kibernetike e qeverisë britanike vlerëson se “APT28 pothuajse me siguri është pjesë e Drejtorisë Kryesore të Inteligjencës (GRU) të Shtabit të Përgjithshëm të Rusisë”.
Anëtarët e këtij grupi u identifikuan drejtpërdrejt si oficerë të GRU-së në aktakuzën e Departamentit të Drejtësisë së SHBA në vitin 2018 kundër 12 anëtarëve të GRU-së për hakerimin e Komitetit Kombëtar Demokratik, Komitetit Demokratik të Kongresit dhe fushatës presidenciale të Hillary Clinton.
Sipas faqes së Microsoft, ky grup hakerësh rusë zakonisht sulmon qeveri, organizata joqeveritare, kompani IT dhe universitete, ndërsa sulme janë regjistruar në SHBA, Australi, Kanada, Indi, Ukrainë, Izrael dhe Japoni. /rel/
Specat në 290, domatet mbi 180 denarë – Çmimet dalin jashtë kontrollit në tregje
“Evropa rrezikon mungesë karburanti”, kreu i Shell paralajmëron krizë energjetike
Rreth 25 milionë euro të shpenzuara për import të energjisë elektrike që nga fillimi i vitit 2026
Zyra e Avokatit të Popullit në Tetovë sot do të jetë e hapur
Nesër në Maqedoni do të shpallet gjendje krize në energjetikë, nga 1 shtatori hyjnë në fuqi masat për kursim
Kovaçevski paralajmëroi drejtor të ri të Drejtorisë për Zbatimin e Sanksioneve
Visar Ganiu ua uron Kurban Bajramin: Ju uroj që kjo festë e shenjtë t’ju sjellë paqe në zemër | VIDEO
Aksident tragjik në autostradën Tetovë – Gostivar, humb jetën një grua 33 vjeçare | VIDEO
Shkup, panairi i patundshmërive të Dubait! Citi Casa rikthehet në hapësirat e COWORK21 më 31 maj dhe 1 qershor
-
Lajme nga vendi2 months agoRrjeti i madh i dyqaneve për produkte të shtëpisë Comodita Home po rritet akoma më tepër, tash me dyqanin më të madh në Re Mall, Tetovë
-
Sport2 months agoOLIMPIADA DIMËRORE ‘’MILANO CORTINA 2026’’ FILLON MË 6 SHKURT
-
Lajme nga vendi2 months agoVLEN: Me Fetain në krye, nis goditja reale ndaj pasurisë së paligjshme